Friday, August 26, 2016

बीभत्स गाळावा : २

बीभत्स गाळावा : २

-----------------------------

कला आणि नीती ह्यांचा काही संबंध असावा असे वाटणाऱ्यांचा एक पक्ष असू शकतो तर काहींना कला ही फक्त कलामूल्यांवरच जोखली जावी असे वाटू शकते.

एक ताजे उदाहरण पाहू. ओरिसा राज्यात एका गरीब माणसाची बायको मेली. क्रिया कर्म करण्यासाठी त्याला हॉस्पिटल पासून ६० मैल दूर जावे लागणार होते. त्याच्याकडे शव अॅम्बुलन्सने न्यायचे पैसे नव्हते. त्याने ते शव चक्क खांद्यावरून नेले. १० मैल. काही वार्ताहरांच्या प्रयत्नांनी नंतर त्याला सोय मिळाली.

आता ही झाली बातमी. जर्नालिझम ने आपल्याला सविस्तर माहिती दिली.

एका चित्रकाराने ह्यावर एक रेखाटन केले. आता त्याच्या रेखांमध्ये अॅनॉटोमी शास्त्राबरहुकूम शवाच्या रेखाटनात कलामूल्य आहे का, rigor mortis सेट झाल्याने शवाचे मोटे सारखे दिसणे आहे का ह्या कलानिकषावर ही कलाकृती निकृष्ट का श्रेष्ठ ठरवणे हा झाला एक प्रकार व दुसरा हे रेखाटन पाहिल्यावर अनुकंपा पाहणाऱ्याच्या मनात जागते का हा. अनुकंपाच चित्रकाराला वाटायला पाहिजे वा त्याने तसे न वाटताही अनुकम्पाच दाखवायला पाहिजे असा काही नियम नाही. एखाद्याला शवाचे उघडे नागडे स्वरूप दाखवावे वाटले तरी त्याला मुभाच आहे. पण नीती शास्त्राने चित्रातून अनुकंपा दिसली तर कलेचा आणि नीतीचा दाट व योग्य संबंध आला असे आपल्याला वाटणे गैर ठरू नये. ह्या उलट शवाचे चित्र पाहून उद्वेग आला, किळस आली, तर तो बीभत्सपणा काय कामाचा व त्यात कसली कला ?

ज्ञात अज्ञात चित्रकर्त्यांची क्षमा मागून ( परवानगी न घेतल्याने ) खालील चित्रे पहा व ठरवा की बीभत्स गाळावा ?

--------------------

बीभत्स गाळावा : २

बीभत्स गाळावा : २

-----------------------------

कला आणि नीती ह्यांचा काही संबंध असावा असे वाटणाऱ्यांचा एक पक्ष असू शकतो तर काहींना कला ही फक्त कलामूल्यांवरच जोखली जावी असे वाटू शकते.

एक ताजे उदाहरण पाहू. ओरिसा राज्यात एका गरीब माणसाची बायको मेली. क्रिया कर्म करण्यासाठी त्याला हॉस्पिटल पासून ६० मैल दूर जावे लागणार होते. त्याच्याकडे शव अॅम्बुलन्सने न्यायचे पैसे नव्हते. त्याने ते शव चक्क खांद्यावरून नेले. १० मैल. काही वार्ताहरांच्या प्रयत्नांनी नंतर त्याला सोय मिळाली.

आता ही झाली बातमी. जर्नालिझम ने आपल्याला सविस्तर माहिती दिली.

एका चित्रकाराने ह्यावर एक रेखाटन केले. आता त्याच्या रेखांमध्ये अॅनॉटोमी शास्त्राबरहुकूम शवाच्या रेखाटनात कलामूल्य आहे का,rigor mortis सेट झाल्याने शवाचे मोटे सारखे दिसणे आहे का ह्या कलानिकषावर ही कलाकृती निकृष्ट का श्रेष्ठ ठरवणे हा झाला एक प्रकार व दुसरा हे रेखाटन पाहिल्यावर अनुकंपा पाहणाऱ्याच्या मनात जागते का हा. अनुकंपाच चित्रकाराला वाटायला पाहिजे वा त्याने तसे न वाटताही अनुकम्पाच दाखवायला पाहिजे असा काही नियम नाही. एखाद्याला शवाचे उघडे नागडे स्वरूप दाखवावे वाटले तरी त्याला मुभाच आहे. पण नीती शास्त्राने चित्रातून अनुकंपा दिसली तर कलेचा आणि नीतीचा दाट व योग्य संबंध आला असे आपल्याला वाटणे गैर ठरू नये. ह्या उलट शवाचे चित्र पाहून उद्वेग आला, किळस आली, तर तो बीभत्सपणा काय कामाचा व त्यात कसली कला ?

ज्ञात अज्ञात चित्रकर्त्यांची क्षमा मागून ( परवानगी न घेतल्याने ) खालील चित्रे पहा व ठरवा की बीभत्स गाळावा ?

 

-------------------- 

बीभत्स गाळावा ?

बीभत्स गाळावा ?

--------------------------

पूर्वी आईवडिलांना पाच सहा मुले असली व सर्व चांगली असली की म्हणत “एकाला झाकावा व एकाला काढावा”. असेच आजकाल रसांच्या बाबतीत झालेय की काय ?

एव्हढे आठ नऊ रस, मग त्यात बीभत्स रस हवाय कशाला ? असे वाटणारे आपण एकटेच नाही आहोत. मराठी विश्वकोशातील हे टिपण पहा : “मराठी रसचर्चेत द. के. केळकर यांनी प्रथम बीभत्स रस गाळण्याची सूचना केली व के. ना. वाटवे यांनी बीभत्स व रौद्र यांची मान्यता काढून घेऊन यांच्या जागी भक्ती, वत्सल व शांत यांची जोड देऊन एकंदर रससंख्या नऊ केली. त्यानंतर कवी अनिल यांनी प्रक्षोभ आणि शं. द. जावडेकर यांनी क्रांती या रसांचाही पुरस्कार केला. सर्वसामान्य रसिकांची समजूत रस हे आठ वा नऊ असतात,अशीच असते.”

शिवाय असे पहा की सर्व कलांची राणी शोभावी अशी “चित्रकला”. त्यात असतात काहो बीभत्स चित्रं ? आपल्याकडचे कवी एव्हढे समर्थ की बीभत्स कवितात ते बीभत्स प्रतिमा साक्षात चितारतात. त्यातले काही तर स्वतः चित्रकारही असतात. तर मग बीभत्स चित्रे का नाही फारशी दिसत ? चित्रकारांना तर आजकाल वाट्टेल तशी चित्रे काढण्याची “आझादी” आहे, तर मग ते बीभत्स चित्रे का नाही काढीत ? अश्लील चित्रे जरूर आहेत, पण बीभत्स ?

“कला व नीती” ह्या प्रकरणाशेवटी पाटणकर, “सौंदर्य-मीमांसा ”त म्हणतात : “कलाकृती जीवनाला जितक्या जास्त गंभीरपणे सामोरी जाते तितकी तिच्यातली नैतिक बाजू महत्वाची होत जाते ”. ह्या निकषावर बीभत्स रस कुचकामाचा, भले त्याने अध्यात्म लपवले असेल !

मला वाटते हा बीभत्स रस हद्दपारच करावा !

----------------------------     

Friday, August 19, 2016

चुप,चूप,गप,गुपचूप,चुपचाप...

--------------------------------------------------------
चुप, चूप, गप, गुपचूप, चुपचाप.....
--------------------------------------
चुप्‌, चूप्‌, चिप्‌, गप्‌, गुपचुप्‌, गुपचिप्‌, चुपचाप्‌, गपगार, गपगुमान्‌, अप्‌, ह्यांना व्याकरणात केवलप्रयोगी अव्यये म्हणतात, कारण ह्यांचा एकदम वाक्याच्या प्रारंभी उपयोग होतो व नंतर वाक्य येते. म्हणजे ह्यांचा प्रयोग केवळ करायचा म्हणून होतो. दाटून आलेल्या मौनदर्शक भावाची ही अव्यये होत.
शब्दकोशात हे शब्द हिंदी मधून आल्याचे नमूद करतात. गप बसवणारे हे शब्द नेमके प असलेलेच का असावेत ? प हा ओठांनी म्हणायचे अक्षर व बहुदा ते आपण उच्चारलेले पहिलेच अक्षर असावे. बाळ शब्द आहेत :  पा ; पपा ; पप्पा ; पा पा ; पंपम्‌ ; पिपिंम्‌ ; पंखा ; पिका बू ; वगैरे. बाळाच्या वाढीतला पहिला टप्पा म्हणजे त्याचे आईचे दूध पिणे किंवा वरचे दूध बाटलीने पिणे. हे पिणे खरे तर पिणे नसून चोखणे असते. त्यामुळे बाळाच्या स्वर-यंत्रातला महत्वाचा भाग म्हणजे ओठ आता हळू हळू बळकट होऊ लागतात. ओठांचे स्नायू आता जरा ताकदवान होऊन बाळाच्या मनाप्रमाणे हलू लागतात. कित्येक बाळे रडण्याच्या आधी ओठांचा जो केविलवाणा आकार करतात त्याला आपण "ओठ काढणे" असेच म्हणतो. हे ओठ काढणे हा बाळाला आलेला ओठांवरचा पहिला ताबा असतो. ह्या ओठांच्या बळकटीमुळे ओठांच्या सहाय्याने उच्चारणारे आवाज बाळ काढू लागले तर ते साहजिकच म्हणावे लागेल. म्हणूनच वरील पा; पा पा ( पाण्या साठी); पा ;पपा; पप्पा ( वडिलांसाठी ); पंपम्‌ ; पिपिंम्‌ ( कारच्या हॉर्न साठी ) ; पंखा ( अति सानिध्यामुळे हा बहुतेक पहिला जिन्न्स लहान मुले ओळखायला शिकतात ) ; पिका बू ( इंग्रजी माध्यमा मुळे भोकाडीचा पर्याय म्हणून ) हे बाळ-शब्द लहान मूल अगदी पहिले वहिले शब्द म्हणून शिकते. आपला जो अवयव बोलण्यासाठी प्रथम तयार होतो तो म्हणजे ओठ. लहान मुलांचे ओठ हे चोखण्याने तयार होतात व त्यामुळे त्यांचा पहिला उच्चार ओठाने व्हावा हे साहजिकच आहे.
ह्या प चा संस्कृत धातूचा अर्थ पालन करणे, पालन करणारा असा असल्याने बहुतेक भाषात पप्पा, पापा, फादर, असे ओठांनीच उच्चारायचे शब्द वडिलांसाठी ( पालक ) आहेत असे आढळते. ह्या दृष्टीने खरे तर प चा अर्थ बोलण्याकडे झुकायला हवा. पण इथे आपण कोणाला चुप रहा, गप रहा असे म्हणण्यासाठी प वापरीत आहोत. अर्थाची नेहमी दोन टोके उपलब्ध असतात त्याचीच इथे प्रचीती येते. पाहिजे तर बोलण्यासाठी प वापरा वा पाहिजे तर चुप बसवण्यासाठी !
-----------------------------------------

Thursday, August 18, 2016

स्फूर्ती

-----------------------------------

स्फूर्ती, उ:त्साहाची जननी

-------------------------------

      फसफसणारा उत्साह दाखविणारा शब्द आहे स्फूर्ती. ही येण्यासाठी सगळे लेखक, कवी,चित्रकार, कलाकार वगैरे मंडळी अहोरात्र वाट पाहात असतात. असा हा सृजन घडवून आणणारा शब्द : स्फूर्ती.

      ह्यात स आल्यामुळे एकप्रकारची सकारात्मकता येते, तसेच "र्ती" मुळे काही तरी नक्की असे मूर्ती सारखे सुचणार ह्याची ग्वाही वाटते. पण खरी कमाल करते ते स्फूर्ती मधले फ हे अक्षर. आणि ते हे करते तेही अर्धे असूनही. इतकी ह्या फ ची ताकद ! खोटं वाटत असेल तर स्फ पासूनचे इतर काही शब्द पहा : स्फटिक ; स्फीती ( प्रतिष्ठा, प्रशंसा ) ; स्फुंज ( गर्व ) ; स्फुंदणे ;स्फुंजणे ; स्फूट ( स्पष्ट) ; स्फुंद ; स्फुंदणे ; स्फुरण ;स्फुरद ( ज्वालाग्राही पदार्थ )  ; स्फुल्लिंग ; स्फोट; स्फोटक ;

      स्फ पासूनचे एवढेच शब्द आहेत आणि सगळे कसे स्फूर्तीने ओथंबलेले आहेत. एवढेच काय स्फुरद हे नाव एक ज्वालाग्राही पदार्थाला द्यावे ह्या मागेही स्फुरणार्‍याचे कौतुक करण्यासारखे आहे.

      स्फूर्तीची जननी जणु काही "उत्साह" आहे असे समजून तो शब्द तपासू. मुळात "उ" ह्या अक्षराविषयी अशी नोंद आहे की हे नापसंती वा तिरस्कार दाखवणारे उद‌गारवाचक अव्यय आहे. ह्या नापसंतीला जो साहतो त्यालाच खरे तर "उत्साह" म्हणणे हे शब्दप्रभूंचे अध्यात्मच दाखवणारे आहे. "उ" मुळे नकारात्मक अर्थ येतो का म्हणून एकूण उ-पासून सुरू होणारे १२४८ शब्द तपासले तर त्यापैकी २५८ म्हणजे २०% शब्द नकारी दिसले. हे प्रमाण फारच प्रभावाचे आहे ( जरी २० टक्के जरा कमी वाटत असले तरी ! ). काही उ-पासूनचे शब्द पहा ( वानगी-दाखल ) : उकिरडा ; उकाडा ; उखाळीपाखाळी ; उगीच ;उचकणे ; उचका ; उच्छाद ; उजाड ; उट्टे ; उडत ( गेला उडत ! ) ; उठाठेव ; उंडारणे ; उणे ; उतणे ;उतू येणे ; उताडा ; उतावळ ; उद्दाम ; उद्धट ;उधार ; उन्माद ; उपमर्द ; उपरती ; उप-(पंतप्रधान वगैरे ) ; उफराटा ; उसवण ...वगैरे. ( अर्थात ह्याला काही सन्माननीय अपवादही आहेत. जसे : उत्साह; उत्पन्न ; उत्कृष्ट ; उदार ; उतराई ; उदो ;  वगैरे )

      गंमत म्हणजे तंत्रशास्त्रात उ ह्या अक्षराचे तत्व इच्छाशक्ती असे आहे, जे स्फूर्तीदेवता पावायला आवश्यक असेच आहे.

----------------------------------

अॅम्नेस्टी की आॅनेस्टी?

अॅम्नेस्टी की ऑनेस्टी ?

------------------------------- 

काय गंमत असते ! आपल्याला वाटते की आपल्याला बऱ्या पैकी सगळे माहीत असते व शोधायला गेले की समजते, अरे हे तर आपल्याला माहीतच नव्हते !

असेच आहे ह्या अॅम्नेस्टी इंटरनॅशनलचे. ह्याचे सध्याचे डायरेक्टर म्हणे कोणी सलील शेट्टी म्हणून आहेत, बेंगलोरचे. आणि त्यांना म्हणे पगारच आहे वर्षाचा तीन लाख पौंड. म्हणजे अडीच कोटी रुपये. अॅम्नेस्टीचे इंग्लंड मध्ये म्हणे ५०० पगारी लोक आहेत व ह्याने त्यांची बदली केलीय व त्यामुळे सगळे नाराज आहेत . त्यांच्या अगोदर बांगला देशची कोणी आयरीन खान म्हणून होती म्हणे २०१० पर्यंत. तिला असाच पगार तर होताच पण म्हणे की ती खुर्ची सोडायलाच तयार नव्हती व मग तिला काही मिलियन डॉलर द्यावे लागले म्हणे !

अॅम्नेस्टीच्या ट्वीटर वर चक्क जाहिरातच आहे की येताय का पगारी ?

------------------------

Tuesday, August 16, 2016

नकारात्मकतेचा कळस

------------------------------------
नकारात्मकतेचा कळस
---------------------------
मला जेव्हा ऍसिडिटीचा भयंकर त्रास होत असे तेव्हा मी पुण्याच्या नानल वैद्यांचे औषध घेत असे. त्यांचे तर्कशास्त्र मोठे अजब होते. ते म्हणायचे कोणते पदार्थ आपल्याला चालतात व कोणते चालत नाहीत हे आपले मनच ठरवत असते. त्यामुळे ज्या ज्या पदार्थांमुळे तुम्हाला ऍसिडिटी वाढतेय असे वाटतेय ते खाऊ नका. असे करीत करीत माझे दही, ताक, काकडी, लिंबू, तुरीची डाळ, बियर, आमटी, चहा, लस्सी, श्रीखंड, सरबतं, वगैरे पदार्थ तीन वर्षे बंद झाले. त्या दरम्यान मी नुसत्या उकडलेल्या भाज्या खात असे. एवढ्या कडक पथ्याने माझी ऍसिडीटी थोडीशी काबूत आली.
हे सांगण्याचे, आठवण्याचे कारण असे की आपले आजकालच्या वाचनात, पाहण्यात असेच होत असते. टीव्हीवर जेव्हा चर्चा चालू असते तेव्हा राजकारणी लोक जे अद्वातद्वा बोलत असतात ते एका मिनिटाच्यावर आजकाल ऐकवतच नाही. पटकन्‌ चॅनेल आपण बदलतोच. मनमोहनसिंग हे तर पाहिल्याबरोबर ह्यांचे नावच कसे "मनमोहन" ठेवले त्या आईवडिलांची कींव येते. इतका मख्ख चेहरा दुसरा असूच शकत नाही. चॅनेल्स बदलण्यात जो आनंद मिळतो तो आजकाल कुठलेच चॅनेल पाहण्यात मिळत नाही, इतकी न-मनोरंजकता टीव्हीवर व्यापून राहिलेली आहे. वाचण्यातही तसेच. वर्तमानपत्रे पूर्वी किती तासन्‌-तास पुरायची वाचायला. मी टाइम्स ऑफ इंडिया पूर्वी टॉयलेटात वाचायचो, तेव्हा मला चांगला अर्धा तास तरी लागायचा. आताशी ह्या न वाचवण्यामुळे सकाळचे विधीही अंमळ लवकरच होतात. सरकारी योजनांच्या बातम्या असल्या की, मंत्र्यांची भाषणे असले की, संमेलनाध्यक्षांची भाषणे, अशा कितीतरी बाबी आपण छाटतोच. एवढेच काय आज संगणकाचेही जे काही वापरणे होते आहे ते छाटण्याच्या सोयीमुळेच. ईमेल मध्ये जो सोशल मेसेजेसचा कॉलम आहे तो तर न वाचताच, सेलेक्ट-ऑल करून डिलीट करण्यात जो छद्‌मी आनंद मिळतो त्याला तोड नाही. ( ह्याही पेक्षा खुनशी आनंद एखाद्याला ब्लॉक करताना होतोच.). तसेच फेसबुकावरच्या वाचण्याचे. धडधड स्क्रोल करीत जायचे. एखाद दुसरे ठिकाण थांबायचे. आजकाल तर मी संगणकावर एखादे ४०० पानी पुस्तकही असे दोन-चार तासात उडवतो. एक बोट डाऊन-ऍरोवर धरलेलेच असते. एकप्रकारे आपण सगळे विवेकानंदच होत आहोत ( विवेकानंद म्हणे पुस्तकाची पाने नुसती फरफर करीत व तेव्हढ्यात त्यांचे वाचून होई ).
एवढा सगळा नकारात्मकतेचा कल्लोळ चाललेला असताना लक्ष काय वेधून घेते ? तर, जिथे काही अपार नाट्य दडलेले आहे, अशी स्थळे. उदाहरणार्थ आजच्याच टाइम्स ऑफ इंडियातली ही बातमी तुम्ही वाचली असेल. इंग्लंडात म्हणे आशियाई ( प्रामुख्याने पाकीस्तानी, बांग्लादेशी व भारतीय, त्या उतरत्या श्रेणीने ) पालक मंडळी आपल्या मुलांमुलींवर लग्ने लादत आहेत, इंग्लंडला येऊन.प्रवासा-दरम्यान त्यांच्यावर कडक पाळत असते. त्यांना एकटे पडू देत नाहीत. त्यामुळे त्यात ज्या मुलांमुलींची होरपळ होतेय त्यांच्यासाठी एका एनजीओ ने एक युक्ती सांगितलीय. ती अशी की मुलाने/मुलीने अंडरवेअर मध्ये एक स्टीलचा चमचा ठेवायचा. विमानतळावर तपासणीदरम्यान कुंईSS वाजले की त्यांना सुरक्षा अधिकारी वेगळे घेऊन जातात. तेव्हा त्यांना मुलांनी/मुलींनी आपल्यावर लादलेल्या लग्नासंबंधी व त्याच्या विरोधासंबंधी सांगायचे. लगेच सोशल वर्कर येऊन पालकांविरुद्ध कारवाई होते वगैरे तपशील बातमीत दिलेले होते. केव्हढे नाट्य ! आणि केव्हढा जालीम उपाय ! असे काही वाचताना जे काही बातमीत लिहिलेले नाही ते सगळे चित्र डोळ्यासमोर उभे राहते. असलेच आगळे-वेगळे आजकाल वाचवते !
हे सगळे नकारात्मकतेच्या कळसालाच पोचल्यासारखे वाटेल, पण करता काय ? होते आहे असे हे मात्र खरे. त्यातल्या त्यात समाधानाची बाब म्हणजे खुद्द देवाची व्याख्या करतानाही असेच नकारात्मक व्हावे लागते, हे बरे आहे. जसे नेति नेति, म्हणजे देव असा नाही, असा नाही असे म्हणतात ती नकारात्मकता. आता देवालाच अशी नकारात्मकता भोगावी लागतेय तिथे आपले काय ?

-------------------------------