Thursday, August 11, 2016

गर्भित अर्थ

गर्भित अर्थ
-----------------
    पेपरात एक बातमी : "ऐश्वर्या राय गर्भावस्थेत" अशी. इथे "गर्भावस्था" ह्या शब्दातली चूक लक्षात येत नाही. ह्याचा काटेकोर अर्थ: ऐश्वर्या ही स्वत: गर्भात असतानाच्या अवस्थेत ( म्हणजे तिची आई गरोदर असतानाची अवस्था ) .कदाचित "गर्भार-अवस्थेत" असे ठेवले असते तर ते बरोबर ठरले असते.
    "ऐश्वर्या राय प्रेग्नन्ट" अशा अर्थाची बातमी द्यायची होती हे तर उघडच आहे. "प्रेग्नन्ट" ला मराठीत पर्यायी शब्द आहेत: गरोदर, गर्भवती,गर्भार, गर्‍व्हारशी, पोटुशी. ह्यातला एकही बरोबर शब्द न वापरता, "गर्भावस्थेत"ने ती प्रेग्नन्ट आहे असे चुकीच्या शब्दाने कसे कळले ? 
    आता गरोदर ह्या शब्दाची फोड केली तर गुरू+उदर म्हणजे ज्या बाईचे उदर मोठे आहे ती, असा नेमका अर्थ व्हायला पाहिजे. ढेरपोट्या बाईला आपण काही गरोदर म्हणत नाही. पण गरोदर म्हणजे ती बाई "प्रेग्नन्ट" आहे हेच कळते. गर्भार म्हणजे गर्भाच्या भाराने असलेली असा अर्थ केला तर "गर्भाचा भार" का "गर्भाचे आभार" अशा वेगवेगळ्या मतांच्या माता ह्या अर्थाला नाकारतील. "गर्‍हवारशी" किंवा "पोटुशी" हे नेमके अर्थाचे शब्द असले तरी आपण इतके वापरीत नाही. "गर्भवती" आजकाल कोणी वापरीत नाही.
    जिथे स्त्रिया बाळंत होतात तिथे, आकडेवारीने गर्भपात प्रसूतीपेक्षा ज्यास्त होत असले तरी आपण त्याला "प्रसूती-गृह" ह्या नावानेच ओळखतो. बाळ,बाळंतीण सुखरूप आहेत, असे म्हणताना बाळाला जन्म दिलेली "बाळंतीण" असाच अर्थ आपल्या मनात येतो. तिथे आपण अंताला दुर्लक्षतो. मराठी भाषेत मूळ धातूचे थोडे शब्द व त्याला प्रत्यय लावून त्याच वर्गातले अनेक वेगवेगळे शब्द करण्याची चाल आहे. जसे गर्भ हा मूळ शब्द घेतला तर, गर्भकोश, गर्भगळित, गर्भगृह, गर्भछाया,गर्भद्वार, गर्भधारणा, गर्भपात, गर्भमूळ, गर्भश्रीमंत,गर्भस्थ, गर्भाधान, गर्भाशय, गर्भार, गर्भारशी,गर्भासन, गर्भिणी, गर्भित, असे अनेक शब्द आपण करतो. संबंध वर्गवारीतले शब्द, आपण एका शब्दानिशी मनात आणतो. ह्यामुळे "ऐश्वर्या राय गर्भावस्थेत" ह्या शीर्षकाचा अर्थ ती गर्भार आहे असा आपण करून घेतला. गर्भित अर्थ असतात ते असे !
----------------------------------
अरुण अनंत भालेराव
-----------------------------

Tuesday, August 9, 2016

अपंगांची आपंगिता

अपंगांची  आपंगिता

शब्दांची मोठी गंमत असते.

पग म्हणजे पाय असतात. तर ते ज्याला नसतात त्याला पंगु म्हणतात. आता अ म्हणजे नसणे धरले व अपंग म्हणजे जो पंगु नाही असे झाले तर ? मग शब्दकोश वाले म्हणतात अहो अ आधी लागला की तो दाखवतो १) सादृश्य ( जसे अब्राह्मण म्हणजे ब्राह्मणासारखा) २) अभाव ३) भेद ४) लघुत्व ५) अप्रशस्तपणा ६) विरोध. म्हणजे इथे अपंग हा “पंगुसारखा” असे धरायचे. शिवाय “जयासी आपंगिता नाही” म्हणताना तेच प्रेमाने जवळ घेणे होते. पांग फेडल्यासारखे !

इंग्रजीत अपंग ला Handicappedम्हणत. त्यात पाया ऐवजी ( हॅंड ), हात काय करताहेत ? शिवाय टोपी ? तर म्हणतात की कोण्या एका खेळात ( बहुदा गोल्फ ) सगळे लोक जमा केलेले पैसे एका टोपीत गोळा करीत व लोक आपल्या खेळातल्या यशाप्रमाणे हात घालीत, भरभरून घेत किंवा रिकाम्या हाताने. “हॅंड इन कॅप” चे मग हॅंडीकॅप्ड झाले म्हणतात. सगळ्यांना समान न्याय मिळावा म्हणून ज्याचे त्याचे हॅंडीकॅप ( खेळातले अवघडलेपण ) ठरवीत. ज्या लोकांचे हातपाय धड आहेत तेच नेहमी जिंकू नयेत म्हणून, खरे तर, त्यांना हॅंडीकॅप द्यायचे, तर जे अधू आहेत त्यांनाच आपण हॅंडीकॅप्ड म्हणायला लागलो !

अपंग म्हणा किंवा सक्षम, आपंगिता बाळगा म्हणजे झाले !

---------------------------------       

Monday, August 8, 2016

कशी असावी कविता?

कशी असावी कविता ?
समीक्षकातही असा समज आहे की जी कविता सहजस्फूर्त असते ती चांगली आणि जी कविता “पाडलेली” ( म्हणजे “र”ला “ट” जोडून केलेली ) असते ती कम-अस्सल ! पूर्वी तर काही कवी कवितेखाली ती कुठे, केव्हा केलेली आहे त्याचा तपशीलही देत असत. म्हणजे समजा महाबळेश्वरला केलेली कविता असेल तर ती जास्त उंचीची ! ना. सी . फडक्यांवर त्यांच्या पत्नीच्या बहिणीने ( इंदिरा संत ) केलेली कविता असेल ( “केशराचा मळा ” अशी,) तर ती फारच तोला-मोलाची ! ह्याच न्यायाने कोणी कमोडवर बसून केलेली असेल कविता, तर ती घाणेरडीच ! पडलेली !
ह्या सगळ्या गोष्टी कविता-बाह्य असल्याने समीक्षेत त्याला काहीच महत्व नसावे. पण असे म्हणणारे म. वा. धोंड सर सुद्धा मर्ढेकरांनी कोणती कविता कोणत्या पार्श्वभूमीवर केलेली आहे त्यावर प्रचंड खल करतात. कारण जनतेसाठी एक नियम, तर थोरा-मोठ्यांसाठी दुसरा, असा पंक्ती-प्रपंच होतोच.
कवी ग्रेस ह्यांना सुद्धा ह्या पंक्ती-प्रपंचाचा फायदा झालेला होता. कारण त्यांच्या कवितेत काय आहे, त्यापेक्षा त्या त्यांना कशा रात्री अपरात्री होत असत, ह्याचाच बोलबोला समीक्षक करतात. त्यांचे अनुनायी तर करतातच. रात्री अप-रात्री होणाऱ्या कवितात वर्ल्ड-रेकोर्ड आहे कवी कॉलेरीज ह्यांच्या “कुब्ला खान ” ह्या शंभर ओळीच्या कवितेचे. ही कविता म्हणे त्यांना  शीर्षकासकट दिसलेली होती. गंगाधर पाटील म्हणून एक प्रसिद्ध समीक्षक प्राध्यापक आहेत. त्यानी तर पु. शि. रेगे हे उशाशी कसे कागद पेन घेउन झोपत व स्वप्नात कविता दिसली की लागलीच कशी उतरवून घेत त्याचे “समीक्षा” म्हणून कौतुक केलेले आहे. हे म्हणजे अंध-श्रद्धा निर्मूलनवाल्या दाभोलकरांच्या आत्म्याला प्लान्चेतने बोलावण्यासारखेच आहे. ह्या प्रकारात सर्वात उंचीचे उदाहरण आहे “कुराण” ह्या मोह्मदाला झालेल्या कवितेचे. ह्या कविता तर त्याला न समजणाऱ्या भाषेत होत होत्या. पण आज कोणाची मजाल की त्यावर कोणी बोलेल ? वेदही असेच अ-पौरुषेय ! 
कवितेत काय आहे त्यापेक्षा ती कुठे, केव्हा, कोणी, कशी  केलेली आहे हे गौणत्वाचेच ठरायला हवे !
-----------------------------------------------------

फेसबुक

फेसबुक
-------------
झोपलेले मन सकाळी सकाळीच जरा लाळेळे झालेले असते तेव्हा फेसबुक हे त्या मनाचे मुखप्रक्षालन आहे.
मनातले साचलेले ढकलायला फेसबुक हे चांगले कमोड आहे.
कमोडवर बसून बसून पायाला मुंग्या आल्यावर मनाचे पाय मोकळे करायला फेसबुक हे चांगले जॉगिंग पार्क आहे.
मनाचा हुरूप वाढवायला फेसबुक ही चांगली सकाळची न्याहरी आहे.
मनाला उभारी देणारी फेसबुक ही चांगली पंगत आहे.
पेंगुळलेल्या मनाला काही जुने टाकीत फेसबुक ही चांगली वामकुक्षी आहे.
संध्याकाळच्या रंगांना डोळे मोडीत बघण्याची फेसबुक ही चांगली संधी आहे.
थकून भागून अंग टेकायला फेसबुक ही चांगली पथारी आहे.
दिवसांमागून दिवस, वर्षांमागून वर्षे भ्रमित करणारे फेसबुक हे सखोल मायाजाल आहे !
---------------------------

यशापयश

---------------------------
यशापयश
--------------
चार माणसे जमली की यशापयशाच्या कितीही व्याख्या करू म्हटले तरी पैसे हे अपरिहार्यपणे मध्ये येतेच. बरे आता आपली वये अशी अस्ताला झुकलेली असताना आता ह्या परामर्षाचा काही उपयोगही नसतो. मुंबई बर्‍याच जणांना ह्याच साठी आवडते की इथे यशाचे उंचीचे टोक इतके गगनाला भिडलेले असते की भल्याभल्यांना माना खाली घालाव्याच लागतात. एखाद्याला आपला फ्लॅट आता एक कोटीचा झाला ह्याचा जरा अभिमान यायला लागला की नेपियन सी रोडवरचा कोणी तरी असा भेटतो की ज्याच्या फ्लॅटचा भाव ३०/४० कोटींचा असतो. आता त्याच्यापुढे कोणीही "किस झाड की पत्ती".
त्यामुळे आपला साहजिकच कल होतो की नकोच कोणाला भेटणे किंवा असा यशापयशाचा परामर्ष घेणे. कारण आता कळले तरी आपण करणार काय ? असेच वाटणे असते एक चांगला पालक ( आई वा बाप ) होण्याचे. कधी सरदारी बेगम सिनेमा आठवून पहा. बेगमच्या आयुष्यात किती वळणे, किती खाली वरच्या जागा. आणि मरताना तिच्या मनाला लागून राहिलेला घोर कोणता ? तर, ती मुलीला विचारते की आता सांग, मी एक चांगली आई होते की नाही ? आता चांगल्या आईची काय लक्षणे, त्यातली तिने किती पुरी केली हे सगळे कसे ठरवायचे ? म्हणूनच कदाचित्‌ नोबेल पारितोषिक वाले "चांगली आई", वा "चांगला बाप" अशी पारितोषिके देत नसावेत !
साहित्याच्या दर्जाचेही असेच होते. कित्येकांचे नशीब बलवत्तर असते त्यांची पुस्तके खपतात, त्यांना योग्य स्थानावरचे लोक मानमरातब देतात, झालं.....मिळतो त्यांना दर्जा ! ज्यांना अजून नाही मिळाला त्यांनी मुकाट खालमानाने पाताळात आपापले वेगळे निकष हुडकावेत, किंवा असेच सहन करावे/दुर्लक्षावे. न पेक्षा आपण दर्जाहीनतेच्या वावरात तुरळक कोठे काही अंकुर दिसतात का ते पाहावे व दिसले तर डोळे सुखवावेत, व नाही दिसले तर कल्पावेत !
------------------------------------------

Friday, August 5, 2016

मित्र

-------------------------
मित्र
-----------
मला अजिबात मित्र नाहीत. त्याचे खापर मी माझ्या शब्दकोशावर फोडीन म्हणतो. कारण माझ्या शब्दकोशात आधी जो शब्द येतो तो आहे मित म्हणजे मोजका. आणि त्यानंतर येतो मित्र. त्यामुळे मोजकाच असलेला तो मित्र असा मी अर्थ काढला असावा.
आणि झालेही असेच. इंजिनियरिंगला पुण्याला हॉस्टेलला असताना आमच्याच मजल्यावर एक पारशी मुलगा होता. खरे तर तो इतका देखणा, गोरा, स्मार्ट आणि परत हुशार, असल्याने माझा मित्र होईल असे जाम वाटले नव्हते. पण तो होता बिजापूरचा व त्यामुळे त्याला मराठी चांगले येई. त्यामुळे आमची मैत्री झाली होती.
मैत्री म्हणजे किती दाट ! त्याकाळी जवळ जवळ दिवसातले २० तास तरी आम्ही बरोबर असू. त्याच्या नादाने मी नॉन-व्हेज खायला शिकलो, सिनेमे पाह्यले व त्याकाळात कॅंपातल्या ऑंट्याकडे जाऊन देशी ठर्राही प्यालो. सहा रुपये तासाने तो स्कूटर घेऊन यायचा व आम्ही अशा चकरा मारायचो. नंतर तो एका मोठ्या कंपनीत मोठ्या हुद्यावर होता. तो होताच इतका हुशार की त्याच्याबद्दल मत्सर वाटायच्या आधी त्याच्या हुशारीचा अभिमानच वाटायचा. मग मी मुंबईला आलो व तो कुठे कुठे गेला, काय माहीत नाही. आम्ही चाळीस वर्षे भेटलो नाही. तरीही मला वाटे माझा मोजका मित्र तो हाच.
मग एकदा मी होस्पेटला नोकरीनिमित्त असताना बिजापूरहून जाताना त्याचा शोध घेतला. त्याला भेटलो, त्याचे घर पाहिले. आणि मला त्याला भेटल्याचे अपार वाईट वाटले. ज्याच्या बद्दल एवढ्या मोठ्या मोठ्या कल्पना मी बाळगल्या तो एका गल्लीत एका साधारणशा घरात राहात होता. मला ह्या नियतीचे फार वाईट वाटले. माझा भ्रमनिरास झाला.
ह्यालाही आता पंधरा वर्षे होत आली. त्यानंतरही आम्ही कधी परत भेटलो नाही.
आता माझे फेसबुकवर भले ६०० मित्र आहेत पण मित्र-दिवसानिमित्त कोण बरे माझा मित्र असा विचार केला तर फक्त त्याचेच चित्र सामोरे येते.
मित नंतर मित्र, हा क्रम लावणार्‍या शब्दकोशाचे कौतुक करावे तेवढे थोडेच आहे, ह्या मित्र-दिवसाच्या दिवशी !
-----------------------------------------

Thursday, August 4, 2016

पूल-ब्रिज-सेतु

पूल-ब्रिज-सेतु

-------------------- 

पुलाखालून बरेच पाणी वाहून जाते, पण इथे पूलच वाहून गेला आहे. पूलही कसा, तर शंभरी भरलेला. पुलांचे असे वाहून जाणे काय दाखवते ? पाण्याची मातब्बरी की पुलाची ? का आपल्या अज्ञानाची वाहती गंगा ? वैयक्तिक पातळीवर आपल्याला पुलाचे काय कळते ?

आम्ही १९६१ साली इंजिनियरिंगच्या पहिल्या वर्षाला होतो तेव्हा सालाबादाप्रमाणे आम्ही शेजारच्याच संगमच्या रेल्वे पुलाची “फॅक्टर ऑफ सेफ्टी” काढायला गेलो होतो. आमच्या मोजमापाने ती चार भरत होती व प्रत्यक्षात म्हणे सहा होती. म्हणजे सहा पटीने जास्त भार आले तरी त्या पुलाला काही ढिम्म होणारे नव्हते.

महाडच्या पुलाशेजारी एक नवीन पूल झालाय, त्याच्याने पाण्याचा मारा जुन्या पुलाच्या पायथ्यावर होवू लागला व त्याने त्याच्या कमानी खाली आल्या. शिवाय वाळू उपसल्याने पुलाच्या भक्कम पायालाच खिंडार पडले होते.

असे पूल वाहून गेल्यावरच आपल्याला का कळते ? कारण एरव्हीचे आपले कळणे अगदी वरवरचे असते. जशी  पुलावरून जाणारी वाहने ! त्यांना स्वतःचे वजन माहीत नसते, पुलाची ताकद माहीत नसते, ताकद कमी झालीय का तेही माहीत नसते. कळते ते पूल वाहून गेल्यावरच ! असल्या कळण्याने  काय कप्पाळ कळते ?

बरे ही अज्ञानाची गटार-गंगा फक्त आपल्याकडेच वाहते आहे असे नाही तर सॅन फ्रान्सिस्को इथला प्रसिद्ध बे ब्रिजही वादाच्या भोवऱ्यात आहे. कारण कुठला तरी एक पार्ट रिजेक्ट झाला आहे म्हणे व त्याने त्या ब्रिजला धोका आहे.

आपले ज्ञानाचे सेतु केव्हा बळकट होणार ?

------------------